گارنی GARNI

آیین مهر و تأثیر آن بر فرهنگ ایرانی، اسلامی، ارمنی، مسیحی و فرهنگ مشترک جهانی – بخش چهارم

نویسنده: گارگین فتایی

این مقاله قبلاً نیز به قلم این جانب در فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره 33 - سال نهم - پاییز 1384  به چاپ رسیده است

18- اسامی روزهای هفته: آیین مهر بر گاه شماری اروپایی و مسیحی نیز اثر

گذاشت. چنان که اسامی روزهای هفته تحت تأثیر آیین مهر بود. هفت مرحلهٔ آیین مهری جنبهٔ نجومی دارد و منسوب به هفت اختران است.[68] هفت ستاره هر کدام متعلق به یکی از مراحل هفت گانهٔ مهری هستند، این هفت ستاره عبارت اند از:

ماه (دیانا، آرتمیس، لونا)، خورشید (هلیوس، سل، آپولون)، مریخ (مارس)، مرکوری (عطارد)، ونوس (زهره)، ژوپیتر (مشتری) و ساتورن (کیوان). علاوه بر این هر یک از روزها نیز رنگ مخصوص به خود را داشت. در اینجا جدول اسامی روزها و ستارگان و معادل فارسی هر یک و مرحله مهری آورده شده است:

امروزه هم روز یکشنبه که روز تعطیل و مقدس برای انجام مراسم کلیسایی است معادل Sundayیعنی روز خورشید مهری است.

19- مسئلهٔ زن: گفتیم که در آیین مهر زنان حق شرکت در مراسم را نداشتند و همین مسئله از عوامل پیروزی مسیحیت بر مهر بوده است. تأثیر این محرومیت هنوز هم در مذاهبی که آیین مهر بر آنها تأثیر گذاشته نمایان است. در مسیحیت، زنان حق شرکت در مراسم و تصدی مدارج پایین را دارند ولی از حق برخورداری از مدارج عالی و عناوین بالای مذهبی محروم اند این محرومیت در فرقه های اسلامی نیز نمایان است.

20- صابئین: صابئین که در بین النهرین سفلی ساکن اند از دشت میسان در شامات به این منطقه مهاجرت کرده و در اصل پیروان حضرت یحیی و به قول مسیحیان یوحنای تعمیددهنده اند و مهم ترین رکن دینی آنها تعمید در آب جاری است.[69] مهرابه ها و مهرکده ها هم بایست در کنار آب می بود که ریشه در تقدس آب در آیین مهر دارد. ترتیب ماه های صابئین با ترتیب ماه های ایرانی مطابق است. به پیروان آنها مغتسله هم می گویند. صابئین فرقه ای آب ورزاند که آیین هایشان ریشه در آیین مهر دارد. احتمالاً صاب از ریشهٔ زاب به معنی زه آب و آبراهه گرفته شده است.[70] در ایران به پیروان این فرقه مندایی یا ماندایی می گویند، زیرا آنها در کنار رود مندا در خوزستان ساکن اند. در آیین صابئین اثرات کیش مهرپرستی و مانوی نمایان است.

21- پیامبر مهر: آیین مهر خود پیامبری نداشته و منظور از پیامبر مهر لقبی است که برای مسیح به جهت توجیهی که به مهر و محبت داشته اطلاق می شود. از سوی دیگر هر دو آیین مهر و مسیح آیین محبت هستند. غسل تعمید در مسیحیت به معنی تولد دوباره است که شبیه به تولد دوباره ای است که میترا با قربانی گاو به جهان اهدا می کند.

 د) تأثیر بر فرهنگ خاص ارمنی

ارمنستان همواره نقش اساسی در مناقشات میان ایران و روم داشت و از آنجا که بین این دو تمدن بزرگ دنیای کهن قرار گرفته بود سربازان اشکانی آیین مهر را از راه این سرزمین به اروپا بردند.

در سال 66 میلادی تیرداد اول، شاه ارمنستان و برادر بلاش اشکانی، چون به پادشاهی برگزیده شد مقرر گردید تاج پادشاهی خود را از دست نرون امپراتور روم دریافت کند. تیرداد به این منظور از راه خشکی به روم مسافرت کرد تا پای خود را به آب نیالاید زیرا او خود موبد (موبد مهری) بود و نمی خواست آب را آلوده کند. همراه وی سه هزار سوار پارتی و شماری موبد[71] بودند. این سفر تاریخی تیرداد و ملاقات او با نرون سبب شد که کیش مهر به سراسر اروپا راه یابد.[72] استرابون، جغرافی دان یونانی متولد 63 پیش از میلاد مسیح، می نویسد در ارمنستان هم اسب های خوب بسیار می پرورانند و مرزبان ارمنستان هر سال در هنگام جشن مهرگان بیست هزار کره اسب به دربار شاهنشاه هخامنشی خراج می فرستد. تصویر مربوط به اهدای این اسب ها بر دیوارهای تخت جمشید حک شده است. به گفتهٔ آگاتانگغوس مهر، اورمزد، آناهیتا تثلیت خدایان را می ساخته اند.

در زیر می پردازیم به برخی از نمودهای آیین مهر در فرهنگ ارمنی.

1- مراسم کلیسایی و معماری کلیساها: ارامنه در سال 301 میلادی در مقام اولین قوم مسیحی به این آیین درآمدند و اولین کلیسا به دست گریگور روشنگر، که خود بانی مسیحیت ارمنستان بود، برروی مهرابه ای در اجمیادزین بنا شد. کلیساهای دیگر هم بر روی سایر پرستشگاه ها و مهرکده ها بنا شدند و به این ترتیب برخی از مراسم آیین مهر رنگ و بوی مسیحی به خود گرفتند، با این مذهب تطبیق یافتند و به حیات خود ادامه دادند.

آیین های کلیسای ارمنی نیز همانند آیین مهر هفت گانه اند:

غسل تعمید، تدهین، توبه، آیین تبرک، ازدواج، آخرین تدهین و آیین دست گزاری (تقدیر مقام روحانیت).[73]

غسل تعمید یادآور مراسم غسل مهری و تدهین که از لحاظ معنوی به معنای مهر است یادآور مهری است که مرشد بر دست و پیشانی نوآموز می زد.

در زبان ارمنی غسل تعمید معادل گنونک به معنی مهر و نشان کردن است که نشانی واضح است از نفوذ آیین مهر بر مراسم کلیسای ارمنی. توبه را می توان با مرحلهٔ سرباز و آیین تبرک را با مرحله شیر مقایسه کرد و مرحله دست گزاری هم در واقع معادل مرحلهٔ پیر مهری است که در آن اسقف با دست گذاشتن بر سر فرد مورد نظر او را به کسوت کشیش در می آورد.

2- اسامی: همانند زبان فارسی زبان ارمنی هم دارای ذخیرهٔ واژگانی ای است که برخی از آنها به روشنی نفوذ آیین مهر را نمایان می سازند؛ مانند، مهر(Mher)، میرتات (مهرداد)، میران (مهران)، میرانوش (دختر مهر)، هرانوش (دختر خورشید)، هراچ، هراچیا، هراند و غیره.

3- سوگند به خورشید: در میان ارامنه رایج است که برای تأیید حرف خود به خورشید سوگند می خورند؛ برای مثال می گویند: ایم آرِو (خورشید من)، کو آرِو (خورشید تو).

4- وجود ایزد مهر در ارمنستان: ایزد مهر در ارمنستان میهر نام داشت که نیروی آتش در وجود وی تعبیر یافته بود. نام ایزد مهر برای اولین بار در کتاب تاریخ ارمنستان آگاتانگغوس، مورخ قرن پنجم، آمده است.

مهرپرستی حتی پس از آمدن دین مسیح به ارمنستان مدت زیادی در شرق این کشور دوام آورد و هر سال جشن ویژه ای در چهارم ماه مهکان ارمنی که برابر با فوریه است برگزار می شد. در زبان ارمنی به پرستشگاه مهیان هم گفته شده که شکل اولیه مهربان است. بعدها در اساطیر ارمنی مهر جای ایزد واهاگن را اشغال کرد که نشان دهندهٔ گسترش پرستش مهر بود. در گاه شماری ارمنی روز هشتم ویژهٔ مهر بوده است.[74]

5- رجولیت مهر: مهر فرزند ذکور آرامازد (پدر ایزدان و ایزد بانوان ارمنی) و ایزد خورشید و آتش است.[75]

6-هایراپت: کلمهٔ هیربد ریشه در واژهٔ اوستایی آئثرپتی دارد که به معنی آموزگار دینی است. در ارمنی، واژهٔ هایراپت به این واژه نزدیک است و علاوه بر اینکه اسمی پسرانه است به پدر روحانی نیز هایر می گویند. رازآموزی و تشرف در آیین زرتشت دو مرحله ای است:1. هیربدی2. موبدی.

کسی که هیربد می شود دردست چپش شال و در دست راستش گرز اسلحهٔ مهر را حمل می کند و آتشکده ای که فرد برای انجام مراسم هیربدی به آنجا می رود در مهر نام دارد.

7- عدم ازدواج فامیلی در میان ارامنه: در انجیل متی از مسیح در مورد ازدواج سؤال کردند و او جواب داد: ‹‹آنکه توانایی قبول دارد بپذیرد››. (انجیل متی،12 /19)

مسیح می گوید که هر کس توانایی دارد باید ازدواج کند و در هیچ کجای کتاب مقدس نیامده که ازدواج فامیلی ممنوع است حتی در عهد عتیق نمونه های ازدواج فامیلی را مشاهده می کنیم. بنابراین در میان ارامنه که ازدواج فامیلی تا پنج پشت توسط کلیسای حواری ارمنی ممنوع شده است به نظر می رسد که ریشه در آیین قبل از کلیسایی داشته و کلیسا آن را تأیید و امضا کرده است.

در کتب دینی زرتشتی تأکید فراوانی بر خویدوده یا خود دودگی به معنی ازدواج با نزدیکان شده است و اگر این رسم در آیین قبلی بوده دیگر نیازی به تأکید فراوان نداشته است. بنابراین ازدواج با نزدیکان را هم زرتشت همانند سایر نوآوری ها به صورت واکنشی در برابر دین کهن تر ارائه داده است به گونه ای که در کتب قدیمی زرتشتی حتی ازدواج نکردن با نزدیکان عملی به شدت قابل مجازات بوده است.

8- یزیدی ها: در میان اقلیت های مقیم ارمنستان، اقلیتی به نام یزیدی زندگی می کند که بیشترین تعداد اقلیت های ارمنستان را در بر می گیرند. در باور آنها خورشید سازندهٔ جهان است و جهان را با نگریستن به زیبایی طاووس یا سیمرغ ساخته است. در طبقات مذهبی آنان اصطلاحات شیخ و پیر و مرید به کار می رود. با کمی دقت مشاهده می شود که آیین آنها که اتفاقاً قدمتی سه هزار ساله دارد ترکیبی از مهرپرستی و عرفان اسلامی است.

 ه) تأثیر بر فرهنگ مشترک جهانی

به گفتهٔ ارنست، رنان فیلسوف فرانسوی، اگر علت و حادثه ای روی می داد و ترقی عیسویت را باز می داشت هر آینه جهان از آن مهر بود. در واقع، آیین مهر یک آیین جهانی و فراگیر بوده است که از مجمع الجزایر بریتانیا تا هند را شامل می شود.[76] میترایسممخلوطی از عناصر ایرانی، بابلی، رومی، یونانی، یهودی و مسیحی است ولی بیانگر وحدتی است که در ظهور و نفوذ آن مشاهده می شود.

آیین زرتشت در ایران و آیین مسیح در اروپا دو عامل اصلی توسعه نیافتن این کیش بوده اند. زرتشت از طریق مخالفت با قربانی های فراوان و افراط در خوردن و آشامیدن و تشویق اعتدال در زندگی و طرد ریاضت های بیهوده و آیین مسیح با اعطای آزادی به زنان در مراسم مذهبی و سادگی مراسم جای آیین مهر را گرفتند ولی زرتشت با وجود مخالفت شدید خود نتوانست نفوذ آیین های مهری از قبیل مراسم قربانی، اعتبار ایزد مهر و جشن مهرگان را به طور کامل از بین ببرد. در مذهب مسیح هم این آیین شدیداً مؤثر واقع شد. بنابراین می توانیم ریشهٔ برخی از رفتارهای مشترک جهانی را در آیین مهر بدانیم. برخی از مهم ترین آنها عبارت اند از:

1- وفای به عهد: گفتیم میترا ایزد عهد و پیمان نیز هست و علامت ترازو به منزلهٔ نشان دادگری ریشه در آیین میترا دارد. در دوران هخامنش، ایرانیان به مهر سوگند یاد می کردند. مهر در نزد ایرانیان میانجی روشنایی و تاریکی و نگهبان عهد و میثاق راستی و سوگند خوردن به او نشانهٔ پایبندی به عهد و پیمان بود.

هند و ایرانی ها عقیده داشتند در هر نوع قراردادی که میان افراد منعقد می شود باید صیغه ای جاری شود. این صیغه نیرویی دارد که هر کس خلاف آن عمل کند متخلف را مجازات می کند و مهر که خدای عهد و پیمان است از کلماتی که هنگام انعقاد عقد بر زبان ها جاری می شود محافظت می کند. [77]

بنا به گفتهٔ موسی خورنی، تاریخ نویس ارمنی نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم میلادی، شاپور دوم ساسانی در نامه ای به تیگران پادشاه ارمنستان، چنین می نویسد که ما به ایزد بزرگ مهر سوگند یاد می کنیم که از سوی ما هیچ آسیبی به پادشاهی شما نخواهد رسید. [78]

بازرگانان رومی نیز در معاملات خود مهر را در مقام ایزد بازرگانی فرا می خواندند و به نام او پیمان می بستند.[79] به این ترتیب وفای به عهد از قدیم دارای احترام بوده و عهدشکنی همواره تخلفی بزرگ به شمار می رفته است.

2- برابری: در آیین مهر تبعیض وجود نداشت و این آیین مخصوص طبقه یا گروه اجتماعی خاصی نبود. هر کس از هر طبقه ای می توانست پیرو آن باشد و در آن ثروت و طبقهٔ اجتماعی نقش تعیین کننده ای ایفا نمی کرد. شاید بتوان گفت که از اواخر هزارهٔ نخست پیش از میلاد تا قرن ششم پیش از میلاد دو آیین در ایران پابه پای هم وجود داشتند، یکی آیین زرتشت که اندک اندک در میان طبقه حاکم راه یافت و دیگری آیین مهر که به منزلهٔ مظهر برابری و برادری در میان تودهٔ پیشه وران و دهقانان جای گرفت.[80] پنیزو از روی اوستا وجود دو اجتماع را که یکی از آنها از گات ها و دیگری از میترا پیروی می کند استنباط کرده است. از زمانی که بین این دو اجتماع جنگ در می گیرد زرتشت در اجتماع اول برای دفاع از آن و از بین بردن دیگری ظاهر می شود.

بنابراین شعار برابری و تفاوت نداشتن بین فقیر و دارا از یک سو و قرار دادن تقوی به منزلهٔ یک معیار برتر از سوی دیگر همگی از یک آیین نشائت گرفته اند.

3- فشردن دست راست: در آیین مهر، نوآموزی که موفق به گذارندن امتحانات سخت می شد دست راست مرشد را می فشرد[81] و بدین صورت در جرگهٔ مهری ها در می آمد. برای فشردن دست که نشانهٔ دوستی و سلامتی است می توان قدمتی همچون آیین مهر از لحاظ ریشه یابی جست و جو کرد.

4- سوگند افشا نکردن راز: دین مهر دینی رازگونه و اسرارآمیز بود و شخص مشرف باید سوگند یاد می کرد تا اسرار دین را فاش نکند و سوگند را با بالا بردن دست انجام می داد[82] که نشانهٔ تأیید سوگند است.

5- اعتدال و تعادل: مهر همیشه میانجی و حد وسط روشنایی و تاریکی، بهشت و دوزخ و صبح و شب بوده. بنابراین مسئلهٔ اعتدال نیز به نوعی در این آیین وجود داشته است.

6- مدیتیشن یا طریقت باطنی: که امروزه در علم روان شناسی از مباحث مهم درمانی به حساب می آید و دو عامل در آن نقش اساسی را ایفا می کند. یکی نیروانای بودایی و دیگری مراحل سیر و سلوک عرفانی. تصمیم تازه وارد به شروع مدیتیش یا خلصه مستلزم گذراندن دوره ای است که در آن هر تازه وارد به صورت تماشاچی رفتارهای خاص را تماشا می کند و به مناسبت ورود فرد تازه کار مراسم خاص صورت می گیرد تا نمایانگر ورود او در مجمع روحانی باشد و معمولاً پیش کسوت یا پیر درانجام این مراسم نوآموز را یاری می کند.[83] نفوذ آیین مهر در مدیتیشن در مراحل مختلف و رهبری آن نمایان است.

پی نوشت

68- آصفی، همان، ص162.

69- تقی زاده، همان، ص506.

70- آناهید، ص44.

71- احمد نوری زاده، تاریخ و فرهنگ ارمنستان از آغاز تا امروز (تهران: چشمه،1376)، ص282.

72- رسول ضیایی، ‹‹میلا د زرتشت و تاریخ ایران باستان››، پیمان، ش30، (زمستان1383)، ص96.

73- همان، ص26.

74- نوری زاده، همان، ص249 - 285.

75- در اساطیر ایرانی نیز همواره از آتش به منزلهٔ پسر اهورامزدا نام برده شده است.

76- آصفی، همان، ص158.

77- رستم پور، همان، ص53.

78- پورداوود، آناهیتا، ص123.

79- رستم پور، همان، ص98.

80- بهار، ‹‹آیین مهر و روش باستانی ایرانی››، اطلاعات ( 3مهر1381).

81- آصفی، همان، ص160.

82- ورمازن، همان.

83- نائومی هامفری، مدیتیشن یا طریقت باطنی، ترجمه رضا رحمانیان[بی جا]:[بی نا]،1369، ص168.

منابع:

آصفی. مبنای فلسفه، آشنایی با فلسفهٔ جهان از زمان های قدیم تا امروز. تهران: آگاه،1370.

اوشیدری، جهانگیر. دانشنامهٔ مزدیسنا: واژه نامهٔ توضیحی آیین زرتشت.

ایزدپناه، مهرداد. آشنایی با ادیان قدیم ایران و بین النهرین، مجموعه شناخت ادیان.[بی جا]: محور. چ1.1381.

بروتوهتینگ، ولتر. تاریخ و فرهنگ ایران: زردشت سیاستمدار یا جادوگر. ترجمهٔ کامران فانی با مقدمهٔ فتح اللّه مجتبایی. [بی جا]: پرواز،1379.

ــــــــــ . بندهش مزنبع دادگی گزارنده. تهران: توس،1380.

بهار، مهرداد. ‹‹آیین مهر و روش باستانی ایرانی››. اطلاعات. 3 مهر1381.

پورداوود، ابراهیم. آناهیتا. به کوشش مرتضی گرجی. تهران: افراسیاب،1380.

تقی زاده، سیدحسن. بیست مقالهٔ مجموعهٔ ایرانشناسی23. زیر نظر احسان یارشاطر. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب،1346.

حامی، احمد. بغ مهر.[بی جا]:[بی نا]،1355.

درکه، اسفندیار. تاریخ و فرهنگ زورخانه. تهران: مؤسسهٔ کتاب همراه،1377.

دوست خواه، جلیل. اوستا: گزارش سروده ها و متن های ایرانی. تهران: مروارید،1375، ج2.

رستم پور، سالومه. مهرپرستی در ایران، هند و روم.[بی جا]: خورشیدافروز،1382.

رضی، هاشم. ‹‹مهر و مهرگان در ایران››. اطلاعات. 16 مهر1382.

زنده دل، حسن و دستیاران. آشنایی با استان های ایران، مجموعه راهنمای ایرانگردی.[بی جا]: کاروان جهانگردان و ایرانگردان،1379.

ضیایی، رسول. ‹‹میلاد زرتشت و تاریخ ایران باستان››. پیمان. ش30. زمستان1383 : 82 100.

عطایی، امیر. ‹‹بنیادهای عرفان ایرانی››. آناهید. س1. پیش شماره. تیر1382.

عمید، حسن. فرهنگ فارسی عمید. ج2. ذیل ‹‹قربان››.

غفاری، فریبا. یعقوب لیث. تهران: مؤسسه کتاب همراه،1382.

فرهنگ مهر. دیدی نو از دینی کهن، فلسفهٔ زرتشت. تهران: جامی،1375.

فلسفهٔ زرتشت فرهنگ مهر.

کریستین سن، آرتور. نخستین انسان و نخستین شهریار. ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی.[بی جا]:[بی نا]،1364.

ــــــــــ . گات ها. تهران: انتشارات دانشگاه تهران،1385 .

مزداپور، کتایون. زرتشتیان. تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی،1382.

نوری زاده، احمد. تاریخ و فرهنگ ارمنستان از آغاز تا امروز. تهران: چشمه،1376.

ورمازن، مارتن. آیین میترا. ترجمهٔ بزرگ نادرزاده. تهران: چشمه،1375.

هامفری، نائومی. مدیتیشن یا طریقت باطنی. ترجمهٔ رضا رحمانیان.[بی جا]:[بی نا]،1369.

یارشاطر، احسان. داستان های ایران باستان مبتنی بر آثار اوستایی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب،1351.

یکتایی، مجید. ‹‹میترایسم و سوشیانس مهر››. بررسی های تاریخی. س5. ش6:91 98