زادروز مرتضی احمدی
زادروز
مرتضی احمدی (زادهٔ ۱۰ آبان ماه ۱۳۰۳ تهران – درگذشتهٔ ۳۰ آذر ۱۳۹۳ تهران) بازیگر سینما و تلویزیون، صداپیشه و خواننده اهل ایران بود.
به نوشته علی شیرازی او در چهار عرصهٔ «سینما، تلویزیون، رادیو و تئاتر» بازیگری صاحب سبک، در هنر دوبلاژ گویندهای با یک صدای خاص و منحصربهفرد و نیز یادآور عصر طلایی دوبله در کشورمان بود.
در نگارش کتابهایش نیز نویسندهای یکّه، خوشقلم و توانا نشان میداد. کتابهایی که هر یک برآمده و چکیدهای از سالها پرسه زدن و جدیت در یکی از عرصههای مورد علاقه و فعالیتش بودند.
در هنر آواز و موسیقی نیز یکی از معدود خوانندگان سبک بیات تهران بود، به علاوه اینکه نام و صدایش در زمرهٔ انگشتشمار پیشپرده خوانان قدیم برده میشد.
او کسی بود که از هر انگشتش هنری در حد کمال یا دستکم نزدیک به کمالیافتگی میبارید و خالق گنجینهای از چند هنر گوناگون بهشمار میرفت.
مرتضی احمدی (زاده ۱۰ آبان ۱۳۰۳) در جنوب تهران به دنیا آمد. پدرش سقط فروش بود. برای تحصیل ابتدا به مکتب و سپس به دبستان منوچهری در میدان گمرک رفت و بعد از آن به دبیرستان شرف و دبیرستان روشن رفت. در شانزدهسالگی ورزش باستانی و فوتبال را شروع کرد و به همراه تیم فوتبال دبیرستانش در مسابقات آموزشگاههای تهران رتبههایی به دست آورد. بعدها در تیم فوتبال راهآهن تهران و پس از آن در باشگاه راهآهن بازیکن و مربی (تا سال ۱۳۲۵) شد.
پس از چند تلاش آماتوری در تئاتر در سال ۱۳۲۱ با کمک عدهای از دوستانش «تماشاخانه ماه» را روبهروی باغ فردوس دایر کرد، ولی پس از چند هفته مجبور به ترک آنجا شد.
در اوایل پاییز سال ۱۳۲۲ در تئاتر فرهنگ برای اولین بار پیش پردهخوانی کرد و در نتیجه آن بازیگر تئاتر هم شد. مدتی بعد پدرش از فعالیت او در تئاتر آگاه شد و او را از خانه بیرون کرد
مرتضی احمدی پس از مدتی همزمان با هنرپیشگی در راهآهن تهران بهعنوان تعمیرکار استخدام شد.
مرتضی احمدی برای اولین بار به سبک بیات تهران در پیش پردهها آواز خواند و نیز اولین بار (در سال ۱۳۲۲) ترانهٔ گلپری جون را اجرا کرد، که بسیار محبوب شد و به خاطر آن برای کار در رادیو تهران دعوت شد.
در یکی از پیش پردهها ترانهی دیگری به نام کارگرم من را اجرا کرد که با استقبال کارگران راهآهن روبرو شد و پس از آن هم منجر به اعتصاب کارگران راهآهن گردید که در نتیجه، مرتضی احمدی به بخش حسابداری راهآهن منتقل شد و پس از پایان اعتصاب دستگیر شد و در کلانتری تعهد کرد از آن به بعد از اجرای آن پیش پرده خودداری کند.
پیشپردهٔ دیگری نیز با اجرای احمدی به نام قدس شاهین (دربارهٔ ماجرای تجاوز جنسی عدهای از سربازان آمریکایی به یک زن ایرانی) توقیف شد؛ ولی پس از اجرای مجدد آن در پاییز سال ۱۳۲۳ در جمعی خصوصی، محکوم شد شش ماه به کرمان تبعید شود که با پیگیری محمد مسعود، مدیر روزنامهٔ مرد امروز که تصادفاً به تئاتر فرهنگ آمده بود ملغی شد
چندتا از پیشپردههای دیگر با اجرای احمدی نیز توقیف شدهاست، از جمله پیشپردهای به نام پیرهن زرده که دربارهٔ گروههای فشار حزب دموکرات ایران که پیراهن زرد میپوشیدند بود که به کتک خوردن مرتضی احمدی و بازداشت او انجامید و پیشپردهای به نام کارمند دولت که منجر به انفصال موقت او از خدمت در راهآهن شد ولی با اعتراض احمدی به دیوان عالی کشور لغو شد.
مرتضی احمدی در بهار سال ۱۳۲۴ از طریق مسابقات فوتبال با ناصر فخرآرایی که در تیم «آفتاب شرق» بازیکن و مربی بود آشنا شد. در ۱۵ بهمن سال ۱۳۲۷ به دعوت فخرآرایی به مراسم سالگرد افتتاح دانشگاه تهران رفت و در آن جا شاهد ترور محمدرضا شاه به دست فخرآرایی بود که به کشته شدن فخرآرایی و دستگیر شدن احمدی انجامید که پس از بازجویی و اثبات بیاطلاعیاش از ماجرا، آزاد شد.
احمدی در سال ۱۳۲۳ به رادیو تهران (چندی بعد در رادیو ایران و بعد از آن در رادیو و تلویزیون ایران)به کار کردن اشتغال گزید، تا برنامههای کمدی اجرا کند. در دورههای مختلفی در رادیو کار کرد و از جمله تیپی به نام «بابا جاهل گریان» اجرا کرد و به سبکهای مختلف ترانه و آواز خواند.
در فروردین سال۱۳۵۳ نقش اول سریال پربینندهٔ هردمبیل، نوشتهٔ پرویز خطیبی را بازی کرد و در نظرخواهی از مردم در سال ۱۳۵۶ بهعنوان محبوبترین هنرپیشهٔ رادیو انتخاب شد
وی در سال ۱۳۲۶ گویندهٔ فیلمهای خارجی شد و از اعضای اولیهٔ انجمن گویندگان و سرپرستان گفتار فیلم (تأسیس در سال ۱۳۴۲) بود.
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ احمدی بازیگری را کنار گذاشت و به مدت هفت سال به اهواز رفت؛ ولی پس از بازگشت به تهران از نو کار بازیگری را در سریالی تلویزیونی به نام تکمضراب از سر گرفت. از سریالهای تلویزیونی دیگری که بازی کردهاست میتوان از سلطان صاحبقران، هفت شهر عشق (سال ۱۳۵۶)، آئینه و زیر بازارچه (سال ۱۳۷۷، رضا ژیان) نام برد.
در فروردین سال ۱۳۴۹ نیز احمدی به دعوت علی حاتمی ترانهٔ عنوانبندی فیلم حسن کچل را،ضربیخوانی کرد (که به نام «روحوضی» نیز شناخته میشود).
در همین سبک درسال ۱۳۲۸ پنج صفحهٔ موسیقی برای یک شرکت انگلیسی ضبط کرد.
مرتضی احمدی بیش از چهارصد ترانهٔ ضربی و صد و پنجاه ترانهٔ فکاهی خواندهاست، این ترانهها از نوشتههای نصیری فر نویسندهٔ کتابی است به نام مردان موسیقی سنتی و نوین ایران که بیشتر کارهای موزیکال مرتضی احمدی از آن کتاب گرفته شدهاست.
مرتضی احمدی در ساعت ۱۱:۰۰ صبح روز ۳۰ آذر سال ۱۳۹۳ در ۹۰ سالگی به دلیل مشکل ریوی و کهولت سن در منزلش در تهران درگذشت
مرتضی احمدی علاقه وصفناپذیری به تهران داشت. در اواخر عمرش در برنامه زنده تلویزیونی شبکه یک سیما گفت: «بچه تهرونم و عاشق شهرم هستم، تهرون زندگیام و زادگاهم است»؛ به گزارش تلویزیون بیبیسی فارسی وی در جوانی قسم خورده بود با گویش تهران قدیم، مشکلات جامعه را بازگو کند.
از جمله فعالیتهای دیگر مرتضی احمدی گردآوری و نگارش فرهنگ عامیانه (فولکلور) تهران است. او در این زمینه کتابهای: «کهنههای همیشه نو»، «فرهنگ بر و بچههای تِرون»، و «پرسه در احوالات تِرون و تِرونیا» را تألیف کردهاست. علاوه بر تألیفاتش در حوزه فرهنگ نویسی، او برخی از قدیمیترین ترانههای کوچهبازاری تهران را به صورت (ضربی خوانی) بازخوانی کردهاست
مرتضی احمدی در سال ۱۳۳۲ برای اولین بار در سینما بازی کرد، در فیلمی به نام «ماجرای زندگی» به کارگردانی «نصرتالله محتشم».
دوبله
کارتون
از ماندگارترین آثار مرتضی احمدی میتوان به کار صدایی (نوعی دوبله) وی در مجموعه پینوکیو اشاره کرد که در آن در نقش «روباه مکار» به خواندن متن میپرداخت.
بابا علاءالدین (ماجراهای سندباد)
راوی و آواز خوانی در کارتون هورتون
گویندگی در فیلمها
گوینده نقش جوئل کایرو با بازی پیتر لور در فیلم شاهین مالت
فرشتگانی با چهرههای کثیف (افسر پلیس)
حسن کچل و فیلم احمقها در آکسفورد لورل و هاردی
کتابشناسی
پرسه در احوالات ترون و ترونیا. تهران: هیلا، ۱۳۸۸. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۶۳۹-۰۱-۸
پیشپرده و پیشپرده خوانی. تهیه و تنظیم نتها بهرنگ بقایی. تهران: ققنوس، ۱۳۹۳. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۹۷۶-۸
فرهنگ برو بچههای ترون. کلمههای ویژه، واژهها اصطلاحات و ضربالمثلهای تهرانی. تهران: هیلا، ۱۳۸۶. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۹۱۰۱۷-۱-۲
کهنههای همیشه نو. ترانههای تخت حوضی. گردآوری مرتضی احمدی. تهران: ققنوس، ۱۳۸۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۳۰۱-۸
مردی که هیچ بود. تهران: هیلا، ۱۳۹۳. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۶۳۹-۲۸-۵
من و زندگی. خاطرات مرتضی احمدی. تهران: ققنوس، ۱۳۷۸. شابک ۹۶۴
من گارگین فتائی از ارامنهء ایران هستم .