ارمنستان و ارمنیان در سنگ نوشتـه های كهن
ارمنستان و ارمنیان در سنگ نوشتـه های كهن
نویسنده: رافائل ایشخانیان
مترجم: ژیلبرت مشكنبریانس
فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره 44 - سال یازدهم - تابستان 1387
از دورانی كه جامعۀ بشری خط و كتابت را اختراع كرد شاید هم زمان نوشتن بر روی سنگ های صیقل داده و خشت های پخته شده نیز شروع شد. حاكمان و پادشاهان آن دوران به كاتبان و رعایای خود دستور می دادند به منزلۀ یادگارهایی برای آیندگان بر روی سنگ و خشت نكاتی در مورد لشكر كشی ها، ساخت و سازها و كارهایی كه در كشور هایشان می کردند مكتوب سازند. سنگ نوشته هایی با این مضامین در اقصی نقاط جهان پیدا شده كه در آنها اشاره هایی نیز به اسامی ملت ها و كشورهای كهن رفته است لیكن دركدام یك از این سنگ نوشته ها اشاره به نام ارمنستان و ارمنیان شده؟
هرگاه بخواهیم در مورد این سنگ نوشته ها و اسامی ملت ها و كشورها اطلاعاتی به دست آوریم در وهلۀ اول باید بدانیم این ملت ها و كشورها در آن برهه از زمان به چه اسامی ای خوانده می شدند؛ برای مثال، در حال حاضر ملت آلمان خود را دویچ، فرانسوی ها آنها را آلِمان و روس ها و اوكراینی ها آنها را نِمِتس می نامند. گرجی ها خود را كارتوِلی، روس ها آنها را گروزین ، آلمانی ها گِورگیر و ارمنیان نیز از زمان های بسیار دور آنها را وراتسی می خوانند. این مسئله در مورد اسامی كشور ها نیز صدق می كند بدین گونه که ارمنیان به كشور آلمان گِرمانیا می گویند در صورتی كه خود آلمان ها كشورشان را دویچلند، فرانسوی ها آن را آلمانییه و اوكراینی ها نِمِچینا می نامند. گرجستان را ارمنیان وراستان یا ویرك می نامند در صورتی كه گرجی ها كشورشان را با نام های كارتلی یا كارتوِلوُ، روس ها گروزیا و آلمان ها گِورگیین می خوانند.
كشور ارمنستان و ارمنیان نیز از زمان های دور با نام های مختلفی یاد شده اند. ارمنیان خود را های و كشورشان را هایك یا هایاستان می نامند. برخی از همسایگان، ارمنستان و ارمنیان را با نام های دیگری نیز شناخته اند.
گرجی ها ارمنیان را سوُمِخی و كشورشان را سوُمخِتی می گویند. ملت ها و كشور های دیگر نیز از دیر باز تا كنون ارمنیان و ارمنستان را با تلفظ های مختلف كلمۀ آرمن شناخته و می شناسند. آنان این كشور را آرمِنیا، آرمانی، آرمینا، ارمنستان، آرمِنین، اِرمنستان و به اسامی ای دیگر نامیده و ملت ارمنی را نیز آرامان، آرمینیان، آدمیانین، آرمِنیر، اِرمَنی و اَرمنی خوانده اند. ارمنستان و ارمنیان اسامی دیگری نیز داشته اند كه به آنها نیز اشاره خواهد شد.
از میان اسامی گوناگونی كه از دیر باز به ارمنیان داده شده مصطلح ترین نام آرمن یا آرمان است. اولین بار در سنگ نوشته هایی كه حدود چهار هزار سال از قدمت آن می گذرد به این نام بر می خوریم؛ سنگ نوشته هایی كه به دستور پادشاه بین النهرین، نارام - سواِن،[1] مكتوب شده و در آن به لشكر كشی هایش به كشور های همسایه اشاره كرده. همچنین نام كشور هایی را كه با آنها به نزاع پرداخته آورده است. آرمانی(یا آرمانوم)[2] یكی از كشورهایی است كه نارام - سواِن در طی سال های 2270 تا 2230ق م با آنها به جنگ پرداخته.
در سنگ نوشته ای دیگر همراه نام كشوری به نام اِلبا[3] مجدداً از نام آرمانی یاد شده است. بقایای اِلبای كهن در نزدیكی شهر حلب یافت شده. در بین باستان شناسان و محققان این شك وجود داشت كه آیا نارام - سواِن از ذكر نام آرمانی ارمنستان را در نظر داشته یا منظور وی شهر یا كشوری دیگر بوده كه در نزدیكی سواحل دریای مدیترانه در جنوب سیلیسه قرار داشته. این شك و شبهه با پیدا شدن سنگ نوشته ای ستونی، كه در ارمنستان كبیر[4] یافت شد، از بین رفت زیرا با این سند مشخص شد منظور وی از آرمانی در واقع همان ارمنستان بوده است.
در آنجا مشخص می شود كه نارام - سواِن بخش جنوبی كشور ارمنستان را با نام آرمانی می شناخته. در یكی دیگر از سنگ نوشته هایی كه از وی بر جای مانده مجدداً همراه با اسامی كشورهای خاتی[5] و كانِش[6] اسم آرمانی ذكر شده. خاتی حكومتی بوده كه در غرب ارمنستان كبیر قرار داشته و همسایۀ دیگر آن نیز كشور كانِش بوده است.
اینكه استفاده از نام آرمانی در واقع نامیدن كشور ارمنستان است به انواع دیگر و با استفاده از كلمه های دیگری كه در این سنگ نوشته ها به آنها برمی خوریم نیز قابل اثبات است. به عقیدۀ دانشمندان اولین جایی در جهان كه میوۀ زردآلو در آن پیدا شده در واقع كشور ارمنستان بوده؛ یعنی، موطن اصلی این میوه را ارمنستان می دانند. ارمنیان این میوه را دزیران[7] می نامند. در واقع، درخت دزیران را از ارمنستان به ممالك دیگر انتقال داده اند تا جایی كه در برخی از زبان ها اسم زردآلو با نام ارمنستان استفاده شده؛ برای مثال، رومی های باستان این میوه را آرمِنیاكوم به معنای ارمنستانی نامیده اند. نام علمی و لاتینی این میوه برونوس آرمِنیاكا به معنای آلوی ارمنستان است. در زبان عربی نیز یكی از اسامی این میوه تفاح الأرمنی به معنای سیب ارمنستانی است. آرامی ها، از ساكنان باستانی بین النهرین نیز زردآلو را خازورا آرمنیا نامیده اند كه ترجمۀ آن سیب ارمنی است.
آكدی ها نیز زردآلو را آرمانو؛[8] یعنی، آرماناكان به معنی ارمنستانی نامیده اند. از آنها سنگ نوشته ای مربوط به سه هزار سال قبل از میلاد بر جای مانده كه در آن از كلمۀ آرمانو برای نامیدن زردآلو استفاده شده. بنابراین می توان نتیجه گرفت كه در آن برهه از زمان نام آرمانی برای آكدی ها آشنا بوده و پادشاه آنها، نارام - سواِن، نیز ارمنستان را به نام این میوه آرمانو؛ یعنی، كشور دارای زردآلو نامیده است.
آكدی ها بز كوهی را آرمادو و در برخی سنگ نوشته های قدیمی تر آرماندو نیز نامیده اند. در بین النهرین، كوه های مرتفع وجود ندارد. فقط از شمال بین النهرین كوه هایی مرتفع شروع می شوند كه در واقع ابتدای رشته كوه های ارمنستان هستند. در كوه های ارمنستان از دیر باز تا كنون حیواناتی مختلف به حیات خود ادامه می دهند.
نام علمی نوعی بز كوهی وحشی كه در علوم به کار می رود اُویس اُفیون آرمِنیانا است. از دیرباز بین ارمنیان پرستش بز كوهی معمول بوده و دركوهستان های مناطق گِغاما و سیونیك ارمنستان كنونی نیز نقاشی های دیواری بسیاری از این حیوان یافت شده كه از زمان های بسیار دور به یادگار مانده است.
امكان بسیاری وجود دارد كه آكدی ها از طریق كوه های ارمنستان با این حیوان آشنا شده باشند. از این رو، این حیوان را آرمادو نامیده اند. لذا می توان نتیجه گرفت اسمی كه آكدی ها برای بز كوهی به کار می بردند با كشور آرمانی ارتباط داشته است.
سنگ نوشته هایی كه از نارام - سواِن بر جای مانده در واقع كهن ترین منابع نوشتاری ای هستند كه در آن به ارمنستان به صورت آرمانی اشاره شده است. در سنگ نوشته های بر جای مانده از نارام - سواِن از پادشاه آرمانی- ارمنستان ماداگینا[9] نام برده شده است. پادشاه آرمانی ماداگینا در جنوب منطقۀ ارمنستان كبیر با لشكریان نارام - سواِن جنگید. لازم به ذكر است كه كلمۀ ماداگینا ریشه ای كاملاً ارمنی دارد. دو بخش یا دو ریشۀ این كلمه به طور مجزا در زبان ارمنی كنونی مورد استفاده قرار می گیرد؛ ماد یا مات به معنی تحرك و متحرك كه از آن كلمات بسیاری مشتق شده اند مانند مادویتس یا مادوتسِل به معنی سِرو كردن همچنین بخش دوم كلمه كینا یا گینا که ریشۀ كلمۀ گین به معنی ارزش است.
از این سنگ نوشته ها می توان دریافت كه سارگون، پدر بزرگ نارام - سواِن، نیز با ارمنستان جنگ هایی داشته و هم سارگون و هم نوه اش، نارام - سواِن، با مقاومت زیادی در ارمنستان رو به رو شده اند. در این سنگ نوشته ها اشاره شده كه آنها چندین لشكركشی به ارمنستان كرده اند. شاید این بدین معنی است كه سارگون و نوه اش در این جنگ ها مغلوب و مجبور به حملۀ مجدد شده اند. از دیرباز بین حكومت های ارمنستان و بین النهرین جنگ هایی درگرفته لیكن این دو كشور زمان هایی را نیز در صلح و ارتباط نزدیك گذرانده اند.
قبلاً ذكر کردیم در سنگ نوشته هایی كه از نارام-سواِن برجای مانده اشاره به كشور اِلبا شده. پادشاه آكد با ساكنان اِلبا نیز به جنگ هایی پرداخته است. در نتیجۀ كاوش هایی كه در این مكان صورت گرفته و منجر به بیرون آمدن یك شهر كامل باستانی از زیر زمین شده باستان شناسان سنگ نوشته هایی به خط میخی یافته اند كه در آنها اشاره به ملتی به نام هایا شده. در این سنگ نوشته ها آمده است هایاها ملتی هستند كه از مكانی دیگر به اِلبا آمده اند. این مورد نیز اشارۀ دیگری است كه در نیمۀ دوم هزارۀ سوم قبل از میلاد به اسم های[10] شده است.
پی نوشت ها:
1- Naram -Souen
2- ترجمۀ سنگ نوشته های مربوط به نارام-سواِن چندین بار تجدید چاپ شده مراجعه شود به
K. Riemschnider, Lehrbuch des Akkadischen(Leipzig, 1961)
3- Elba
4- در زبان ارمنی به ارمنستان كبیر مِتز هایك می گویند به معنی هایك بزرگ.
5- Khati
6- Kanesh
7- Dziran
8- مراجعه شود به:W. Soden, Akkadisches Handwórterbuch (Wisbaden, 1965-67, Band 1.S.69)
9- Madagina
10- ارمنیان خود را های و كشورشان را هایاستان می نامند.
من گارگین فتائی از ارامنهء ایران هستم .