گارنی GARNI

لهجه ها و گویش های زبان ارمنی

متن اصلی برگرفته از مقاله

بررسی کلی زبان ارمنی و گویش های آن  - بررسی و تحقیق دکتر مائیس خلقت زاده -  فصلنامه پیمان – شماره ۲۶– زمستان ۱۳۸۲

مقدمه – زیرنویس – خلاصه نویسی ، قرار دادن شمارهء گویش ها در گروهها و نتیجه گیری از گارگین فتائی

در جهان ، هر زبانی در درون خود ، دارای لهجه ها و گویش های گوناگونی است و هیچ زبانی را در دنیا نمی توان یافت که فاقد لهجه ها و گویش های درون زبانی باشد .

هر چه میزان گویشوران یک زبانی بیشتر باشد تعداد گویش ها و لهجه های آن نیز به نسبت سایر زبانها بیشتر است به عنوان نمونه زبان ترکی از آن جایی که دارای گویشوران زیاد است طبیعتاً  دارای لهجه ها و گویش های زیاد نیز   می باشد و یا زبان فارسی که در چندین کشور به آن تکلم می شود و دارای لهجه های اصفهانی ،  لری  و غیره است .

زبان ارمنی نیز از این حالت مستثنی نیست منتهی زبان ارمنی از لحاظ گویش دارای یک ویژگی است که سایر زبان های کم گویش جهان از آن برخوردار نیستند بدین معنی که زبان ارمنی با وجود اینکه در کل جهان دارای ده میلیون تکلم کننده است ولی دارای 64 لهجه و گویش است . علت این امر این است که جامعهء ارمنی دارای یک دیاسپورای(۱) بزرگ در جهان است یعنی ارامنه در تمامی نقاط جهان پراکنده اند که علل عمدهء آن جنگ جهانی اول و حوادث رخ داده در ترکیه عثمانی در آن زمان و وقوع جنگ ها و مشکلات گوناگون در منطقهء قفقاز می باشد و این امر باعث شده که هفت میلیون نفر از جمعیت ده میلیون نفری ارامنه در جهان در خارج از مرزهای کنونی ارمنستان به سر ببرند.  زندگی در فرهنگ ها و محیط های اجتماعی گوناگون ، باعث تاثیر پذیری از محیط و بالتبع گوناگونی لهجه ها و گویش ها می گردد .

حال به بررسی گویش ها و لهجه های زبان ارمنی می پردازیم

زبان ارمنی دارای ۶۴گویش است که در چهارگروه طبقه بندی می شوند

گروه اول: شعبهء um

در این شعبه ،  زمان حال با آدات « آم» «اوم» و «ایم» تشکیل می شود

۱: گویش آگولیس Agulis که در آگولیس متداول است

۲: گویش آرارات Ararat این گویش در دشت آرارات ، وایوتس دزور(۲) ، لوری ، اسپیداک(۳) و آذربایجان ایران متداول است

۳: گویش بوردورBurdur  در بوردور آسیای صغیر متداول بوده است

۴: گویش گوریس Goris  این گویش به گویش سونیاتس Suniats نیز معروف است و در گوریس ، سیسیان و گاپان(4) متداول است

۵: گویش ایروان در شهر ایروان

۶: گویش تبریز – مازدوک(Tavriz – Mazduk (۵که به گویش آستراخان هم معروف است و از گویش های ایرانیان ارمنی است و قبلاً گسترش وسیعی داشته است

۷: گویش گاکاوابِرد Gakavaberd که در گاکاوابرد و آگاراگ(۶) متداول است

۸: گویش تفلیس Tfliz در شهر تفلیس(۷) متداول بوده و از لحاظ ادبی ، حائز اهمیت بوده است زیرا آثار ادبی معروفی از ادبیات ارمنی نظیر آثار هُوانِس تومانیان و غزلسرایان معروفی چون " سایاد نووا " به این گویش نوشته و تکلم می کردند

۹: گویش قره باغ Karabakh در قره باغ ، قفقاز شمالی و آسیای میانه متداول است این گویش دارای شعبات محاوره ای گوناگون بوده و اکنون تغریباً بیشترین محاوره کنندگان را شمال می شود

۱۰: گویش نور جوغا Nor Jugha  یا گویش جلفای نو که در محلهء جلفای شهر اصفهان متداول است

۱۱: گویش شاماخ Shamax در روستای شاماخ متداول بوده و ارامنهء باکو به آن تکلم می کنند (۸)

۱۲: گویش سیونیک Siyunik  در استان سیونیک در جنوب ارمنستان و شمال غربی ایران به آن تکلم می شود

گروه دوم : شعبهء ka

در این شعبه ، زمان حال با آدات «کا» «کو» «گِه» «گی» و «گو» تشکیل  می شود

۱: گویش آگن Akan که در شهر آگن متداول است

۲: گویش آماسیا Amasia که در شهر آماسیا متداول است

۳: گویش آردیال Artial که به گویش سوچاوا Suchava نیز معروف است و در لهستان ، مجارستان و رومانی متداول استا

۴: گویس آوسترو – هنگری Avstro – Hungaria که در اتریش متداول است

۵: گویش آرابگیرArabgir که در جنوب هایک کوچک(۹) و آرابگیر متداول بوده است

۶: گویش آرامو Aramo که در روستای آرامس سوریه متداول است

۷: گویش بِیلان Beylan در شمال آندیوک در بیلان متداول بود

۸: گویش دیادین Diadin که در روستای واردنیس متداول است

۹: گویش یِديسیا Yedesia که در یدسیا و اورفا متداول بوده است

۱۰: گویش یِوْدوگیا Yevdokia در شهر یودوگیا ( توکان) و روستاهای ارمنی نشین اطراف آن متداول بوده است

۱۱: گویش یِرْزْنگا Yerznkaکه در شهر یرزنکا متداول بوده است

۱۲: گویش زیتون Zeytun که در زیتون و برخی از نواحی مجاور آن متداول بوده است

۱۳: گویش زِنبورنیا Zenburniya یا ازمیری که در ازمیر متداول است

۱۴: گویش خاربرد Kharberd  که در خاربرد و نواحی مجاور آن متداول بوده است

۱۵: گویش خودرجور xoderjur که در مناطق خودرجور و شمال شهر گارین متداول بوده است

۱۶: گویش گارین Karin  که در شهرهای آخلتسخا(۱۰) ، آخلکالاک (۱۱)، بوگادونگا (۱۲)و دزالگای(۱۳) گرجستان و قارص و گارین(۱۴) ترکیه رواج دارد

۱۷: گویش هامشِن Hamshen  در هامشن (۱۵)و طرابوزان و ساسون متداول بوده و اکنون گروهی از ساکنین ارمنی در کنار دریای سیاه قفقاز به این گویش مکالمه می کنند

۱۸: گویش هاجن Hajen  در شهر هاجن و برخی از روستاهای ارمنی نشین آن متداول است

۱۹: گویش کِساریا Kesaria که در کساریا ، مونجوسون ، نیزه ، بالاگسی ، اِوِرِگ ، خِنسِْه  و تارمازا متداول بوده است

۲۰: گویش کیلیکیا Kilikiya  (16) زبان محاوره ای کیلیس ، بایاس ، آلکساندرت ، انطاکیه و اطراف آن می باشد

۲۱: گویش مالاتیا Malatia در مالاتیا در ترکیه متداول است

۲۲: گویش ماراش Marash  در ماراش و روستاهای ارمنی نشین اطراف آن متداول است

۲۳: گویش موش Mush  در دشت موش متداول است

۲۴: گویش نیگومدیا Nikomediya در نیگومدیا و اصلانگ متداول است و هنوز به طور کامل مورد بررسی قرار نگرفته است

۲۵: گویش نور ناخیجوان Nor Nakhijevan  یا گویش نخجوان نو . این گویش در شبه جزیره کریمه و در نخجوان نو در دُنی روستوف در جنوب روسیه متداول است

۲۶: گویش شابین گاراهیسارShapin Garahisar در روستای شابین گاراهیسار از توابع هایک کوچک متداول است

۲۷: گویش شاداخ Shadakh در ۵۸روستای ارمنی نشین شاداخ متداول است و گویش محاوره ای شهر وان محسوب می شود

۲۸: گویش وُزم Vozm  در روستای وُزم در نزدیکیهای باغِش متداول بوده است

۲۹: گویش رُدْستوی Rodstoy ارامنهء ردستوی به آن مکالمه کرده اند و نزیدک به گویش استانبول است

۳۰: گویش ساسون Sasun  در ساسون متداول بوده و اکنون یک قسمت از اهالی تالین و آشداراک(۱۷) به آن تکلم می کنند

۳۱: گویش سباستیا Sebastia در شهر سباستیا از توابع هایک کوچک متداول بوده است

۳۲: گویش سوریه Siriya شامل گویش های آرامو ، کابوسیه ، سُوِدیا و کِساب در سوریه است

۳۳: گویش سُوِدیا Sovediya  در روستای ارمنی نشین سودیا متداول بوده است

۳۴: گویش وان Van  در شهر وان و توابع اطراف آن متداول است

۳۵: گویش دیگراناگرد Tikranakert  در شهر دیگراناگرد(۱۸) و روستاهای اطراف آن متداول بوده است

۳۶: گویش طرابوزان Trapuzan  در شهر طرابوزان و برخی از روستاهای آن متداول بوده است

۳۷: روستای کابوسیه Kabusie در روستای کابوسیه در غرب آندیوک متداول بوده است

۳۸: گویش کِساب Kesab  در ناحیه کساب در نزدیکی آندیوک قدیم متداول بوده است

۳۹: گویش اردو Ordu  در سواحل دریای سیاه متداول بوده است

۴۰: گویش سوچاواSuchava  که در لهستان و مجارستان و رومانی متداول است

گروه سوم : شعبهء el

در این شعبه ، وجه مصدری و اسم فعل به « اِل» « ایل» و « آل» ختم می شود

۱: گویش مراغه Maraka در مراغهء ایران ، مراغهء قره باغ و روستای آزا از نواحی آگولیس متداول است

گروه چهارم : شعبهء s

در این شعبه ، حرو «س» در اسم فعل در حالت استمراری ظاهر می شود

۱: گویش آردوین Ardvin که در سواحل قفقازی دریای سیاه متداول است

۲: گویش دِرمار Dezmar در دزمار متداو است

۳: گویش گارجِوان Karjevan  که در روستای گارجوان از توابع مغری متداول بوده است

۴: گویش گرزن Karzen  در روستای گرزن از نواحی تائوز آذربایجان متداول است

۵: گویش هادروت Hadrut در هادروت قره باغ متداول است

۶: گویش قره داغ Karadakh در ایران در روستاهای سواحل رود ارس متداول است

۷: گویش مغری Mekri  در مغری متداول است

۸: گویش شاغاخ Shaghax در کیوان و شاغاخ متداول است

۹: گویش ارومیه : Urumiya  که به گویش خوی نیز معروف است در ارومیه و خوی به آن تکلم می شود                                                      

۱۰: گویش خویXoy  در خوی و سلماس به آن تکلم می شود

۱۱: گویش آرِش هاواریک  Aresh Havarik  در منظقه ارمنی نشین آرِش در آذربایجان متداول بود و اکنون در روستای نعمت آباد خالدان آذربایجان و روستاهای هاواریک و آرِش ایروان متداول است

از این شصت و چهار گویش ، شش گویش در ایران متداول است که عبارتند از گویش های تبریز ، خوی ، قره داغ ، مراغه ، ارومیه و جلفای اصفهان . البته گویش های دیگری نیز در اراک و روستاهای اطراف آن ، فریدن اصفهان و چهار محال و بختیاری وجود دارد که مطالعات کافی در مورد آنها انجام نشده است

نتیچه گیری

۱: از این 64 گویش ۱۲ گویش متعلق به گروه اول ۴۰گویش متعلق به گروه دوم ۱ گویش متعلق به گروه سوم و ۱۱ گویش متعلق به گروه چهارم است

۲: گویش های گروه اول ، بیشتر شامل گویش های ارامنهء شرقی یعنی ارمنستان و گرجستان و قفقاز است . گویش های گروه دوم بیشتر سامل گویش های ارامنهء غربی است که در گذشته در عثمانی بوده اند و از آنجا به نقاط دیگر جهان رفنه اند . گویش شماره سه و چهار هم عمدتاً شامل گویش های ایرانی و بویژه گویش های آذرباجان ایران می گردد

۳: بیشترین میزان گویش ها را گروه دوم یا  « کا » دارد و این بدین علت است که ارامنه ای که در آناطولی زندگی می کردند بر اثر حوادثی نظبر جنگ و کشتار و قتل عام به دیگر نفاط جهان رفته اند و در نقاط دیگر جهان پراکنده شده اند . در درجه دوم گروه اول یا  « اوم » است که علت پراکندگی آنان نیز سیاستهای حکومت کمونیستس شوروی سابق بوده است

منابع مورد استفاده

۱: عباس آریان پور کاشانی – فرهنگ کامل جدید انگلیسی – فارسی - تهران 1369

۲: ه ز بدروسیان – فرهنگ زبان شناسی ارمنی  - ایروان 1987

۳: هراند باسدرماجیان – تاریخ ارمنستان – محمد قاضی تهران 1369

۴: پرویز ناتل خانلری – تاریخ زبان فارسی – تهران 1365

۵: خ گریگوریان – فرهنگ جیبی ارمنی- انگلیسی و انگلیسی- ارمنی – تهران 1381

۶ محمد معین – فرهنگ فارسی – تهران 1379

هایدوک منصوریان – فرهنگ فارسی- ارمنی 1357

زیر نویس

۱: Armenian Diaspora

۲:  Vayots Dzor  از استانهای کنونی ارمنستان 

۳: Lori  از استانهای کنونی ارمنستان

 Spidak  به فارسی به معنا و معادل سپید یا سفید است و از توابع لنیناکان یا گیومری کنونی  ، دومین شهر بزرگ ارمنستان است . زلزلهء عظیم سال 1988 در اسپیداک اتفاق افتاد

۴: Gapan که قبلاً به آن قاپان می گفتند از شهرهای جنوبی و مرزی ارمنستان است

۵: در زبان ارمنی به شهر تبریز " تاوریز" Tvriz  گویند و این تلفظ ، شاید بتواند در تیمولوژی و ریشه یابی معنای این شهر ، سودمند باشد

۶: Agarag  از شهرهای ارمنستان است

۷: در زبان ارمنی علاوه بر تفلیس به این شهر " تبلیسی" Tblisi  هم می گویند و عده ای از لغت شناسان معتقدند که دو شهر تبریز و تفلیس از لحاظ ریشه شناسی واژگان با هم وجه اشتراک دارند

۸: با توجه به مناقشه قره باغ و درگیری میان جمهوریهای ارمنستان و آذربایجان ، در حال حاضر ارامنهء باکو در جمهوری ارمنستان به سر می برند

۹: ارمنستان تاریخی یا باستان به دو قسمت هایک بزرگ و هایک کوچک تقسیم می شد

۱۰: Akhltskha

۱۱: Akhlkalak

۱۲: Bugadunga

۱۳: Dezanga

۱۵: ارامهء هامشن که به ارمنی به آنها  " هامشناهایر " Hamshenahayer

و به روسی  ، ارامنهء خمشین گویند  ،  ارامنه ای هستند که در منطقه ای به نام حامشن در کنار دریای سیاه در شمال ترکیه زندگی می کنند . این گروه از ارامنه  که در زمانهای گذشته از جنوب ترکیه به شمال آن مهاجرت کرده بودند دارای پادشاهی به نام حامام بوده اند و چون همو بود که این منطقه را ساخته و آباد کرد لذا به ان حامامشن می گفتند و واژهء حاماماشن به مرور و بر اثر تحولات زبانشناختی به حامشن تبدیل شد در آخر بسیاری از شهرها و روستاهای ارمنی نشین ، در جهان پسوند «شِن» وجود دارد که به معنای ساخته شده بوسیلهء شخصی می باشد  . باری این گروه از ارامنه در واقع ارامنهء مسلمان شده ای هستند که در زمان قتل عام ارامنه با تغییر دین خود تا حدی توانستند ازقتل عام قومی ، مصون بمانند معذالک هنوز هم در ترکیه به آنان به دید بیگانه نگریسته می شود و آنها تنها به مراوده و ازدواج درون قومی می پردازند

۱۶: کیلیکیا از پادشاهیهای قدرتمند ارمنی در تاریخ بوده است

کیلیکیه، کیلیکیا یا قیلیقیا(به ارمنی: Կիլիկիա)،(به یونانی: Κιλικία)،(به ترکی استانبولی: Kilikya) نام منطقه‌ای در جنوب شبه ‌جزیرهٔ آناتولی می‌باشد که امروزه چوکوروا خوانده می‌شود. کیلیکه در جنوب خاوری در آسیای کوچک در ترکیه کنونی، و در شمال و شمال خاوری قبرس واقع شده و نزدیک به یک‌سوم خاک آناتولی را در بر می‌گیرند. این سرزمین را ارمنستان کوچک نیز خوانده‌اند.( برگرفته از ویکیپدیای فارسی)

۱۷: تالین و آشداراک از شهرهای کنونی ارمنستان می باشند

۱۸: دیگراناگرد یا تیگراناگرد به معنای ساختهء تیگران است و پسوند " گِرد" در آخر برخی از شهرها و روستاهای ارمنی نشین در واقع پسوند سازندگی است و با پسوند گرد در آخر برخی از شهرها و روستاهای ایران مانند هشت گرد و داراب گرد و غیره هم ریشه است . تیگران ملقب به تیگران کبیر در واقع بزرگ ترین و مقتدرترین پادشاه ارمنی بوده است